Spot piyasa
Cari alım satım işlemleri, bir işlemin gerçekleşmesinin ardından ikinci gün valörlü “spot” (metalin ve dövizin giriş çıkış tarihleri) gerçekleşir. Uluslar arası cari işlemler piyasası, spot piyasa olarak bilinir. "spot"ta standart lot hacmi, 5 bin onzdur (onz genellikle nadir metaller için kabul edilmiş bir ağırlık ölçüsüdür. 1 onz 31,1034807 gramdır). Bu işlemlerin gerçekleştirilme amacı, kredi veren kurumların fon oluşturması ve müşteri taleplerinin işlenmesidir. Altın başlangıç fiyatı Londra borsasına, Loco London’a ("loco", metal getirildiği yer demektir) göre belirlenir.
"Takas" işlemleri
Ekonomi literatüründe bu terime sıklıkla rastlanır. Altın borsasındaki anlamı, metal alım satım ve satım alım işlemlerinin aynı anda gerçekleşmesidir. Bu işlemlerin hacmi, "spot" işlemlerin hacminden büyüktür çünkü altın takası, nadir metaller borsasına “spot” işlemler gibi etki etmez. Standart işlemler, 32 bin onzla (1 ton) gerçekleştirilir.
Uygulamada üç türe ayrılır:
Vadeli takas (parayla takas)
Klasik takas işlemleridir. Aynı tarihte birbirine zıt iki işlem yapılır: Tek bir metal “takas” koşullarında alınır (satılır) ve “vadeli” koşullarda satılır (alınır). Satışın gerçekleştiği tarihe “valör” denir ve vadeli işlemin gerçekleşeceği tarihte takas biter. Anlaşmalar 1 günlük de olabilir aylarca da olabilir. Takas anlaşmaları genellikle 1, 3, 6 aylık ve 1 yıllık olurlar. İşlemlerin esası, takas sona erdiğinde, geri satın alma hakkını muhafaza ederek altını dövize çevirme olasılığına dayanır. Anlaşma sona ermeden önce, taraflar, anlaşmanın uzatılmasına yada tersine hesaplar yapılarak takasın ortadan kaldırılmasına karar verirler. Son zamanlarda takas işlemleri daha yaygın hale gelmiştir. Her şeyden önce, ABD dolarına kıyasla mali kaynakları daha çok çeker çünkü takasta faiz oranları daha düşüktür. Üstelik, altının çekiciliği, örneğin bankaların idare ettiği diğer maden hesaplarında da kullanılabilir. Sonuçta, bu işlemler, merkez bankaları arasında yaygındır. Altın rezervlerini çevirmek isterlerse, bu hareketlerinin, altın borsasını önemli ölçüde etkilemeyeceğinden emin olurlar. Altın, piyasada direkt satılmaz, bunun yerine aracılar vasıtasıyla satılır.
Farklı nitelikte altınların takas edilmesi
Uygulamada, bu durum, borsa katılımcıları, ellerinden daha saf altına gereksinim duyduklarında ortaya çıkar. Bu ihtiyaç, madenin niteliğine göre takasla giderilir. Burada, kalitesi farklı madenler aynı anda alınır (satılır) ve satılır (alınırlar). Aynı zamanda, kalitesi yüksek madeni satan taraf, işlem hacmine ve kalitesi farklı altınların değiş tokuş edilmesiyle ilişkili risklere bağlı olarak kazanç sağlar.
Yere bağlı takas
Bu işlemde, bir yerde alınan (satılan) altın bir başka yerde satılır (alınır). taraflardan biri, altını daha pahalı olan yerde satarak kazanç sağlar.
Altın yatırma
Altın, mali bir varlık olduğundan ödünç verildiğinde faiz getirebilir. Madeni belirli bir süre boyunca hesaba çekmek veya sokmak gerektiğinde bu işlemler yapılır. Altın faizleri, genellikle döviz faizlerinden daha düşüktür. Bu durum, dövizin yüksek likiditesiyle açıklanabilir. Standart yatırma süreleri – 1, 2, 3, 6 ve 12 aydır fakat bu, değişebilir. Yatırma sözleşmeleri ağında nadir metalleri çeken banka, belirli bir süre boyunca, bunu, altın madenciliğini finanse etme veya arbitraj gibi işlemlerde kullanarak kazanç sağlayabilir. Altın sahipleri de, yatırdıkları altından gelir elde ederler ve somut olarak madeni depolama masraflarından kurtulmuş olurlar.
Vadeli işlemler
Dünya borsasında, yukarıda saydıklarımızın dışında, başka işlemler de gerçekleştirilir: vadeli işlemlerde, teslimat iki iş günü sonra yapılır. Bu sayede, alıcı, ileride spot piyasada meydana gelebilecek altın fiyatı artışlarına karşı kendini korumuş olur. Karşılıklı anlaşmayla sabit bir fiyat belirlenir. Ancak, bu tür işlemler, elverişli koşullar sağlamaz.
Vadeli işlem iptal edilemez. Tespit edilen miktarın güncel alım satım bedeli ve vadeli sözleşmede belirten satış bedeli arasında dengelenebilir (vadeli pozisyon kapanır). Bu tür işlemler, bankalar arası altın borsasında gerçekleştirilir. Madeni, belirli bir süre için satmak gerekirse, satıcı, spot satış yapar ve sonra, takas anlaşması yapar: maden, aynı anda, spot koşullarda alınır ve vadeli koşullarda satılır.
Fark sözleşmeli (CFD) işlemler
Daha önce, somut maden borsalarının örgütlenmesi ve işlemesi üzerinde duruyorduk. Ancak, sanal enstrümanlarla ticarete ilgi artmaktadır.
Dünya mali piyasalarını değiştiren olaylardan, pek azı, fark sözleşmelerinin ortaya çıkmasının yarattığı etkiyi yaratmıştır. 70’li yıllardaki benzeri görülmemiş yüzde ve kur değişimleri yüzünden, risk yönetimini güçlendirmede kullanılabilecek yeni bir mali enstrümana ihtiyaç duyulmuştur. Bir mali enstrüman, piyasadaki değişim trendlerine ne derece hızlı ve etkin tepki gösterebiliyorsa o derece avantajlıdır. Sonuçta, sanal altın borsası, çoğu kez somut altın borsasının cirosundan daha büyük ciroya sahip bağımsız bir alan haline gelmiştir.
Vadeli sözleşmeler, yasaldırlar ve tarafları bağlarlar. Taraflardan biri ileride belirlenmiş bir tarihte sözleşme yapılırken belirlenmiş fiyattan belirli bir malı (belirli kalitede) teslim etmeyi kabul eder. Dünya çapındaki uygulamada, birçok altın stoku vadeli sözleşmelerle alınıp satılmaktadır ve en büyük hacimli sözleşmeler New York Ticaret Borsasında (COMEX NY) gerçekleştirilir. Altınla ilgili işlemler, 1974 yılından beri orada yapılmaktadır. Vadeli işlemlerin başlıca amacı, sigorta (riskten korunma) ve spekülasyondur. Bu anlaşmaların cazibesi, çok para ve çok mal gerektirmemesinden kaynaklanmaktadır. Uygun koşullarda küçük bir miktar yatırarak büyük karlar elde edilebilir.
Vadeli işlemlerin bir başka popüler şekli de, altın opsiyonudur; 1976 yılında başlamış ve 1982’de ABD’de yapıldıktan sonra büyük ölçüde yaygınlaşmıştır.
Opsiyon, koşulları sabit — bir sözleşmedir. Müşteri, belirli bir tarihte (Avrupa opsiyonu) yada belirlenen dönem boyunca (Amerikan opsiyonu) sabit fiyattan belirli standart bir miktarın alış opsiyonunu alabilir ve satış opsiyonunu satabilir. Opsiyonu satan, muhatabına, işlemi gerçekleştirme yada iptal etme hakkını satmış olur. Opsiyonu alansa, bunun için opsiyonu satana ödeme yapar (opsiyon bedeli). Alıcı, opsiyonu sabit fiyattan- opsiyon kullanma fiyatı- kullanma hakkına sahiptir. bu nedenle, opsiyonlu işlemlerde faal taraf alıcıdır; çünkü, opsiyon sözleşmesinin koşullarının gerçekleştirilmesiyle ilgili bir tek o kişi karar verebilir.
Opsiyon işlemleri, genellikle korunmak için yapılır. Yani, yatırımcı, altın fiyatlarının artışına karşı kendini koruyorsa, alım opsiyonu alabilecek veya satış opsiyonu satabilecektir; yatırımcı kendisini fiyatların düşmesine karşı koruyorsa, alış opsiyonu satabilecek veya satış opsiyonu alabilecektir. Diğer sigorta enstrümanlarına kıyasla, opsiyon daha caziptir. Çünkü, piyasa koşullarındaki olumsuz değişimlere karşı korunmak için sabit fiyatla işlem avantajının yanı sıra, istenen koşullardan yararlanma fırsatı sağlar. Ayrıca, opsiyonlar, spekülatif işlemleri de artırırlar. Opsiyon alıcısının maksimum kaybı, ödenen primle sınırladır; kazanç olasılıklarıysa, sınırsızdır. Dolayısıyla, opsiyonu satan için, durum tersinedir.
Opsiyonlar, borsa dışında da kullanılabilirler. Bu opsiyonlara, satıcı opsiyonu denir. Farkı, borsadan verilmemiş olması, bunun yerine, opsiyonun gerçekleştirileceği teminatını bilfiil veren bir tüzel kişilik tarafından verilmiş olmasıdır.
Satıcı opsiyonları da iki gruba ayrılır:
Perakende piyasasında spekülatif talebi karşılamak için satılan opsiyonlar. Başlangıçta, bu opsiyonları almak riskliydi, çünkü 70’li yılların ikinci yarısında ABD’de borsadaki büyük dalgalanmalardan dolayı, opsiyon sahtekarlıklarına sıkça rastlanmaktaydı. Bunun üzerine, yetkililer, satıcı opsiyonlarına yeni koşullar getirdiler. Özellikle, opsiyon gerçekleştirilmeden önce veya geçerlilik sona erdikten sonra, altının ve satıcının opsiyon priminin borsa takas merkezine yatırılması öngörüldü. Altın ticari opsiyonları: İşlem konusu, altın madenleri, endüstriyel müşteriler ve büyük satıcılardır.
Bu tür opsiyonlarla yapılan işlemlerin farkı, büyük hacimlerde yapılması ve geçerlilik sürelerinin daha uzun olmasıdır. Bu tür opsiyonların amacı, madenin üreticileri ve tüketicileri için fiyat riskini azaltmaktır. Bir başka deyişle, spekülatif değil, sürecin katılımcılarını koruma amaçlıdır. Başlıca ölçütlerin öğrenilebildiği stok opsiyonlardan farklı olarak, satıcı opsiyonları, direkt yada satıcı ağıyla satılır. Ne tür olursa olsun tüm opsiyonlu işlemlere, opsiyon sözleşmesinin koşullarının gerçekleştirilmesini ve katılımcıların risklerinin azaltılmasını sağlayan uygun hesaplar eşlik etmelidir.
Vadeli işlemler ve opsiyonla (kağıt altın) gerçekleştirilen ticaretin hacmi, sıklıkla, sarı metalin alım satım hızını aşar (ikincisi, sadece yüzde birkaçtır). Aynı zamanda, somut altın borsasında ekonomik anlamda ikinci olan türev endüstrisi de, yüksek hacimleri nedeniyle, son zamanlarda, dayanak varlık fiyat dinamiklerine büyük etki etmiştir. Stok altın borsası katılımcıları, karlarını maksimuma çıkarmak için fiyatların çok değişken olmasını isterler. Spekülatörlerin yaptıkları, genellikle, borsanın aniden yükselmesine sebep olur. Bu yüzden, altın fiyatı 1980’de fırlamış ve 1997-1999’da da aniden düşmüştür.
Altın fiyatlarında dalgalanmalar
Kural olarak, altının fiyatı dünyanın ekonomik durumuna bağlıdır. Ayrıca, altın fiyatı, alternatif yatırım araçlarının etkinlik veya karsızlığı için hep bir gösterge olmuştur. Yüksek ciro ve farklı sermaye araçlarının çok kullanıldığı dönemlerde altın düşer. Aksine, ekonomik durgunluk veya gerileme dönemlerindeyse, altın, sermaye ve birikimlerin korunması için en istikrarlı araç gibi görünür. Bu durumda, altın, döviz borsasında, fiyat değişkenliklerine karşı tampon görevi gören İsviçre frangına benzetilebilir.
Bir başka deyişle, piyasada "boğalar" varsa, tüketim artar ve altın önemini kaybeder. Ama geçici olarak.... 1998 yılının Ağustos ayında, Rusya zor bir döneme girdi: hazine bonoları düştü, petrol krizi derken rublenin değer kaybı herkesi vurdu. O zaman, birikimlerini korumaya çalışan Ruslar, bankalardaki neredeyse tüm altını satın aldılar ve pişman olmadılar. 1998 yılının Ağustos ayından beri altının onz fiyatı üç kat arttı. O zamanlar alınan %20 KDV’ye rağmen altın yatırımcıların umutlarını boşa çıkarmadı. Bununla beraber, o zamanlar, gerçek kişiler, altını sadece Rus bankalarından satın alabiliyorlardı. Bu arada, altının onz fiyatı iç pazarın ortaya çıkmasına sebep oldu ve Rusya’daki sınırsız satıcı ve yüksek talep yüzünden, altın fiyatları, dünya borsasının üzerine çıktı. Şimdi Ruslar, nerede olursa olsun açık pazardan altın satın alabiliyorlar çünkü Rusya’da mali ve stok kurumları gelişti ve uluslar arası piyasaya girme olanağı sağlayan birçok aracı kurum ortaya çıktı.
Halihazırdaki krizle de ilgili olarak, tablo, temel özelliklere sahip. Farklı ülkelerin ekonomik yapılarını sarsmakla kalmıyor gerilemeyi de tetikliyor. En güvenli birikim aracı olarak görülen altının satın alınma nedeni de bu. Geçen yıl, altın fiyatları, 1000 ABD doları seviyesinin üzerine çıktı. Diğer nadir metal fiyatları da maksimuma yaklaştı. Gümüşün onzu, son 30 yıldır ilk kez 21 ABD dolarına yaklaştı. Platin ve paladyum, sırasıyla, 2273 ABD dolarına ve 582 ABD dolarına kadar çıktı. Ancak, nadir metal fiyatları sonradan yükseldi. Fakat bu artış altını etkilemedi. Ayrıca, üretimin düşmesi ve dolayısıyla şirketlerin altın talebinin artması sonucu, spekülatif ve ana para koruma özellikleri yüzünden altın fiyatı yüksek kalmaya devam etti.
Altına etki eden başka faktörler de vardır. Örneğin ABD doları ve petrol fiyatı gibi. Bu arada, altının değeri, ABD dolarıyla ters orantılı ve petrol değer dinamiğiyle doğru orantılı değişir. Döviz kurları değişkenleşip dolar düştüğünde, altın, yatırımın sığınacağı alternatif bir liman olarak görüldüğü söylenir. Petrolün varil fiyatı arttıkça, altın, petro-dolar birikim aracı olur.
